یک چهارم مزارات جهان اسلام در ایران؛ پنج میلیون سید منتسب به ۵ مزار

به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام دکتر محمد مهدی فقیه بحرالعلوم مدیر موسسه پژوهشی دانشنامه بقاع و اماکن متبرکه، در نشست علمی بقاع متبرکه و سرمایه اجتماعی ب نقش مزارات را در تاریخ فرهنگ و اجتماع ایرانیان بررسی کرد و با ارائه آمارهای جدید از پژوهش های میدانی و کتابخانه ای در حوزه بقاع متبرکه به گستردگی پژوهش های انجام شده در این حوزه پرداخت و گفت: در جهان اسلام بیش از ۳۵ هزار زیارتگاه وجود دارد که پژوهش های ما ۳۰ هزار مورد از آن ها را در ۳۸ کشور اسلامی بررسی کرده است. حاصل این تلاش ۲۵ ساله که حدود ۵۰ میلیارد تومان هزینه در بر داشته، تدوین بیش از ۲۰۰ جلد کتاب و آماده سازی دانشنامه بقاع و اماکن متبرکه در ۱۱۰ جلد برای چاپ است.

وی افزود: از مجموع این ۳۵ هزار مزار، ایران یک چهارم آن یعنی بیش از ۸ هزار زیارتگاه را در خود جای داده است. جالب آنکه بیش از ۱۰۰ میلیون نفر از سادات جهان اسلام منتسبت به ۲۵۰ مزار هستند و پنج میلیون از سادات ایران منسوب به پنج مزار خاص در ایران می‌شوند.

ابهامات انسابی در مزارات منسوب به بی بی حکیمه

مدیر این موسسه پژوهشی با تمرکز بر مزارات منسوب به بی بی حکیمه تصریح کرد: از مجموع مزارات ایران، تنها ۲۰ بقعه به نام بی بی حکیمه یا بی بی حلیمه ثبت شده است. در منابع دست اول شیعی، نام ایشان حکیمه دختر امام موسی کاظم ثبت شده، اما از قرن هفتم به بعد برخی نویسندگان به دلیل آسان تر بودن لفظ، نام حلیمه را به کار برده اند. امروز ۱۶ مزار حکیمه از شهرت برخوردارند و همگی ادعا می کنند که متعلق به دختر امام موسی بن جعفر است.

وی با طرح یک پرسش تاریخی بیان کرد: آیا منابعی تایید می کند که به جز حضرت معصومه، دختر دیگری از موسی بن جعفر به ایران آمده است؟ پاسخ منفی است. بیش از ۲۵۰ کتاب انساب که در سال های اخیر منتشر شده، تاکید دارد که حکیمه در مدینه بوده و ورود ایشان به منطقه جبال در کتب تاریخی ثبت نشده است. سایر مزارات با این نام نیز حتی چنین مدرکی ندارند. برای مثال در مزاری در ساری ادعا می شود فرزند ایشان امیرعلی بوده، در حالی که راهنمایان همان مکان اذعان دارند که حکیمه ازدواج نکرده است. یا در مورد مزار شهرکرد، بررسی طوایف سادات منطقه نشان می دهد که سه طایفه از نوادگان امام جعفر صادق هستند و تداخل نسب در میان سادات مناطق جبال از نظر علمی قابل پذیرش نیست.

پدیده تفاخر شهرها به میزبانی از فرزندان اهل بیت

حجت الاسلام بحرالعلوم با تحلیل چرایی شکل گیری این ادعاها در تاریخ خاطرنشان کرد: از قرن چهارم هجری، نوعی تفاخر در میان شهرها شکل گرفت که دوست داشتند فرزندان بلافصل امامان در خاک آن ها دفن باشند. در دهه اول حکومت سلجوقیان، سختگیری هایی نسبت به شیعیان اعمال شد که موجب مهاجرت بسیاری از سادات از شهرهایی مانند اصفهان، ری و قزوین به مناطق دیگر گردید.

وی ادامه داد: در قرون چهارم و پنجم، جامعه اسلامی و شهرها به تدریج گرایش شیعی پیدا کردند و نویسندگان محلی نیز برای کسب این افتخار، به ساخت یا انتساب مزارات روی آوردند. به عنوان مثال، با اینکه امام رضا هرگز وارد قزوین نشدند، یکی از زیارتگاه های مشهور در این شهر به نام ایشان است. یا حاکم نیشابوری مدعی شد که اگر امام رضا در مشهد هستند، در نیشابور نیز حضور دارند. این روند نشان می دهد که انتساب به فرزندان امام موسی کاظم در آن ادوار، مایه تفاخر و اعتبار برای مناطق مختلف بوده است.

حجت الاسلام بحرالعلوم با اشاره به نمونه های تاریخی و تلاش سلاطین و بزرگان برای نزدیکی به مرقد اهل بیت(ع)، به بررسی ابعاد تاریخی این گرایش و ارادت پرداخت.

وی گفت: سلطان محمد خدابنده اگرچه از نسل مغول بود، اما پس از چند سال با هدایت علامه حلی مسلمان شد و به مذهب شیعه گروید. علاقه و ارادت عمیق او به امیرالمومنین(ع)، امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) باعث شد تا ابتدا بنای باشکوه سلطانیه را احداث کند.

وی افزود: این سلطان سپس قصد داشت اجساد مطهر حضرت علی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) را به این منطقه منتقل نماید. اما علامه حلی با درایت کامل وی را از این کار بازداشت و نسبت به عواقب و حرمت نبش قبر به او هشدار داد که همین مداخله عالمانه باعث شد سلطان از این تصمیم منصرف شود.

حجت الاسلام بحرالعلوم در ادامه به نمونه دیگری از این تلاش ها اشاره کرد و گفت: ماجرای سلطان حسین بایقرا و شکل گیری مزار شریف در بلخ نیز از دیگر نمونه های تاریخی است که منجر به ایجاد حرمی منسوب به امیرالمومنین(ع) در آن منطقه شد.