وقتی جنگل عاشقی مرالها را بازگو میکند؛ ورود گردشگران ممنوع
خبرگزاری مهر، گروه استانها: پاییز هنوز به جنگلهای هیرکانی نرسیده، اما نشانههای آن از دل درختان شنیده میشود؛ بانگ مرالهای نر که در آستانه فصل جفتیابی، سکوت ارتفاعات مازندران را میشکنند. این فصل در زبان محلی «ورزاچمر» نام دارد؛ فصل عاشقی مرالها و همزمان روزهایی که حضور انسان در زیستگاه میتواند این چرخه طبیعی را با اختلال روبهرو کند.
ورزاچمر؛ وقتی جنگل به بانگ مرالها پاسخ میدهد
هنوز برگهای هیرکانی سبز است و مه صبحگاهی روی دامنههای شمالی البرز آرام مینشیند، اما در عمق جنگل اتفاقی در حال آغاز شدن است که برای محیطبانان نشانهای روشن از نزدیک شدن پاییز به شمار میرود.
صدا ابتدا دور است؛ آنقدر دور که شاید گوش ناآشنا آن را با صدای باد یا پژواک ناشناختهای در کوهستان اشتباه بگیرد. اما برای محیطبان، همین صدا کافی است تا بداند فصل دیگری از زندگی مرالها آغاز شده است.
مرال یا گوزن قرمز، در این روزها وارد دوره جفتیابی میشود. نرها با بانگهای مخصوص، حضور خود را اعلام میکنند و برای یافتن جفت و شکلگیری حرمسرا تلاش میکنند. در زبان محلی مازندران، این روزها را «ورزاچمر» مینامند؛ روزهایی که عاشقی مرالها در سکوت جنگل جریان دارد.
در ارتفاعات نوشهر، سوادکوه و دیگر زیستگاههای مرال، این صدا برای محیطبانان فقط یک صدای زیبا نیست؛ علامتی است که باید متناسب با آن، برنامه حفاظت تغییر کند.
مرال در فصل گاوبانگی حساستر از همیشه است. صدای شکستن یک شاخه، حرکت خودرو، نور چراغ یا نزدیک شدن انسان میتواند حیوان را نسبت به حضور خطر حساس کند و رفتار طبیعی او را تغییر دهد.
به همین دلیل، آنچه در نگاه نخست یک جاذبه طبیعتگردی به نظر میرسد، برای دستگاه حفاظت محیط زیست یک مأموریت جدی است؛ اینکه مرال بتواند این مرحله حیاتی را بدون مزاحمت پشت سر بگذارد.
در همین روزها، تبلیغات تورهای موسوم به گاوبانگی در فضای مجازی نیز افزایش یافته است؛ تورهایی که گاه با وعده شنیدن بانگ مرال و مشاهده این حیوان در طبیعت برگزار میشوند.
اما پاسخ محیط زیست روشن است: زیستگاه مرال در فصل گاوبانگی، محل تماشای عمومی نیست.
سرشماری باید در خدمت حفاظت باشد
محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، فصل گاوبانگی را تنها یک مقطع برای شمارش مرال نمیداند و تأکید دارد که تمام برنامههای این دوره باید در چارچوب حفاظت از گونه و زیستگاه انجام شود.
او در گفتگو با خبرنگار مهر درباره برنامه امسال توضیح میدهد که سرشماری مرال با راهبری علمی دانشگاه تربیت مدرس و مشارکت محیطبانان، کارشناسان، دانشگاهیان و فعالان محیط زیست اجرا خواهد شد.
به گفته کنعانی، روش مورد استفاده بر پایه «ثبت بانگ و مشاهده مستقیم» است و برای اینکه دادهها از دقت و قابلیت مقایسه برخوردار باشند، پیش از ورود گروهها به عرصه، کارگاه آموزشی و توجیهی برگزار شده است.
او میگوید: در این آموزشها نحوه استقرار گروهها، چگونگی ثبت و گزارش مشاهدات، اصول ایمنی، ملاحظات حفاظتی و الزامات حضور در زیستگاههای حساس مرال تشریح شده است.
کنعانی حضور در این دوره آموزشی را پیششرط عملیات میدانی عنوان میکند و معتقد است: همه مشارکتکنندگان باید با یک روش مشخص وارد عرصه شوند؛ زیرا ثبت دادههای متفاوت و غیرهماهنگ، ارزش علمی سرشماری را کاهش میدهد.
اما برای مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، دقت آماری تنها یک بخش از ماجراست.او تأکید میکند: هدف صرفاً رسیدن به یک عدد نیست و سرشماری نباید موجب اختلال در رفتار مرالها شود.
کنعانی فصل گاوبانگی را دورهای حساس توصیف میکند که در آن باید آرایش گشتها، پایش و هماهنگی نیروهای حفاظتی متناسب با شرایط تغییر کند.
به اعتقاد او، تعداد نیروها، گشتها، تجهیزات و گزارشهای ثبتشده، ابزارهای حفاظت هستند و معیار واقعی موفقیت، کاهش تهدید و فراهم شدن شرایط مناسب برای عبور طبیعی مرال از این مرحله از چرخه حیات است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران همچنین از ظرفیت حفاظت مشارکتی سخن میگوید؛ ظرفیتی که در آن محیطبانان، دانشگاهیان، فعالان محیط زیست و جوامع محلی میتوانند در یک چارچوب علمی و مسئولانه کنار یکدیگر قرار گیرند.
او البته تأکید دارد: مشارکت اجتماعی جایگزین مسئولیت قانونی دولت نیست، بلکه توان جمعی حفاظت را افزایش میدهد.
ورود تورهای گردشگری ممنوع است
کنعانی درباره ورود گردشگران نیز موضع روشنی دارد و میگوید: ورود تورهای گردشگری و گروههای طبیعتگردی به زیستگاههای حساس مرال در ایام گاوبانگی بدون هماهنگی و دریافت مجوز رسمی از سازمان حفاظت محیط زیست مجاز نیست.
به گفته او، هدف از این محدودیتها ایجاد آرامش برای گونه و کاهش اختلال در دورهای است که رفتار مرالها بیش از همیشه تحت تأثیر شرایط محیطی قرار دارد.
مرال را باید شناخت، بعد شمرد
در طرف دیگر این برنامه، دانشگاه قرار دارد؛ جایی که قرار است تجربه سالها محیطبانی و مشاهده میدانی، در قالب دادههای علمی ثبت و تحلیل شود.
محمد قاسمپوری از دانشگاه تربیت مدرس، بخش علمی برنامه سرشماری و حفاظت از مرال را تشریح کرده و بر یک اصل اساسی تأکید دارد: اینکه شناخت رفتار حیوان، پیششرط پایش درست آن است.
او در گفتگو با خبرنگار مهر رفتار زیستی مرال، نشانههای آغاز و پایان دوره حساس، ضرورت پایش مستمر و استفاده از دادههای علمی و میدانی در تصمیمگیریهای حفاظتی را مورد توجه قرار داده است.
به گفته او، در سرشماری مبتنی بر ثبت بانگ و مشاهده مستقیم، تنها شنیدن یک بانگ کافی نیست. داده زمانی ارزشمند است که مشخص باشد بانگ در چه موقعیت و شرایطی شنیده شده، مشاهده چگونه ثبت شده و اطلاعات چگونه در اختیار تیم تحلیل قرار گرفته است.
وی افزود:این روش به دنبال آن است که تجربه محیطبانان و مشاهدات میدانی به دادههایی تبدیل شود که در سالهای آینده نیز قابلیت مقایسه داشته باشند.
این استاد دانشگاه ادامه داد:در واقع، هدف از سرشماری فقط این نیست که بدانیم چند مرال در یک منطقه وجود دارد؛ بلکه باید بتوان از دادهها برای فهم تغییرات جمعیت، پراکنش، وضعیت زیستگاه و نیازهای حفاظتی گونه استفاده کرد.
مرال مرزهای اداری نمیشناسد؛ بنابراین حفاظت از آن نیز نمیتواند در چارچوب یک محدوده اداری محدود بماند.
استانهای شمالی کشور بخشی از یک پهنه زیستی بههمپیوسته هستند و هرگونه اختلال در یک بخش از این زیستگاه میتواند بر رفتار و امنیت گونه در مناطق پیرامونی نیز اثر بگذارد.
محیطبانی در جایی که باید صدای انسان کمتر باشد
در ارتفاعات نوشهر، مهدی کیاحیرتی، محیطبان منطقه، روایت متفاوتی از گاوبانگی دارد؛ روایتی که نه از پشت میز، بلکه از دل جنگل شکل گرفته است.
او در گفتگو با خبرنگار مهر از مسیرهای سخت، شیبهای جنگلی، شبهای طولانی و ساعتهایی میگوید که محیطبان باید در سکوت منتظر بماند تا صدای مرال از فاصلهای دور شنیده شود.
کیاحیرتی میگوید : مرالها در فصل گاوبانگی بسیار حساس هستند و کوچکترین صدای غیرطبیعی یا بوی انسان میتواند حضور افراد را برای آنها آشکار کند.
وی افزود: در چنین شرایطی، نزدیک شدن به حیوان نهتنها ضرورتی ندارد، بلکه میتواند نتیجه معکوس داشته باشد، محیطبان هدف خود را شنیدن و ثبت بانگ میداند، نه تعقیب حیوان.
او از تجربه حضور در یکی از بهترین زیستگاههای مرال در ارتفاعات نوشهر میگوید؛ جایی که حفاظت از حیات وحش به حضور شبانهروزی محیطبانان وابسته است و گاهی برای شنیدن یک بانگ، باید ساعتها در سکوت و انتظار ماند.
تصاویر ثبتشده سال گذشته توسط کیاحیرتی در ارتفاعات نوشهر نیز بخشی از همین روایت است؛ مرالی که در میان جنگل ظاهر میشود و برای لحظاتی شکوه یکی از ارزشمندترین گونههای هیرکانی را مقابل دوربین قرار میدهد.
اما پشت آن قاب زیبا، ساعتها مراقبت و فاصله گرفتن انسان از حیوان قرار دارد. کیاحیرتی و دیگر محیطبانان در روزهای گاوبانگی فقط با شکارچی احتمالی مواجه نیستند؛ آنها باید مراقب حضور گردشگران، خودروهای آفرود و گروههایی باشند که ممکن است بدون شناخت حساسیت منطقه وارد زیستگاه شوند.
همین مسئله موجب شده است در برخی مناطق، محدودیتهای جدی برای ورود گردشگران و گروههای طبیعتگردی اعمال شود.
در مناطق حفاظتشده البرز مرکزی شمالی نوشهر نیز ورود خودروهای آفرود، تورهای گردشگری و گروههای طبیعتگردی از نیمه شهریورماه ممنوع اعلام شده است؛ تصمیمی که با هدف کاهش تنش و ایجاد آرامش برای حیات وحش منطقه اتخاذ شده است.
ورود ممنوع؛ وقتی تماشا میتواند تهدید باشد
فصل گاوبانگی در سالهای اخیر تنها یک مسئله حفاظتی برای محیطزیست نیست؛ به موضوعی برای گردشگری خاص نیز تبدیل شده است.
تبلیغات تورهای گاوبانگی در فضای مجازی افزایش یافته و گروههایی با هدف شنیدن بانگ مرال یا مشاهده و تصویربرداری از این گونه راهی مناطق جنگلی میشوند.
مشکل از جایی آغاز میشود که جذابیت مشاهده حیات وحش، مرزهای زیستگاه و ظرفیت تحمل گونه را نادیده بگیرد.
مرال برای جفتیابی به آرامش نیاز دارد و حضور مستمر انسان میتواند احساس ناامنی ایجاد کند. در چنین شرایطی، حیوان ممکن است مسیر حرکت خود را تغییر دهد یا از محدودهای که برای جفتیابی انتخاب کرده است فاصله بگیرد.
به همین دلیل، محدودیت ورود به مناطق حساس در این فصل، اقدامی برای جلوگیری از تبدیل یک پدیده طبیعی به جاذبهای آسیبزا است.
حفاظت از مرال فقط مقابله با شکارچی نیست؛ گاهی حفاظت یعنی جلوگیری از نزدیک شدن دوستدار طبیعتی که ناآگاهانه میتواند آرامش حیوان را برهم بزند.
بر اساس اعلام محیط زیست، ورود تورهای گردشگری و گروههای طبیعتگردی به زیستگاههای مرال در عرصههای جنگلی و مناطق حفاظتشده با هدف حضور در فصل گاوبانگی، بدون هماهنگی و مجوز سازمان حفاظت محیط زیست مجاز نیست.
این ممنوعیت در مناطقی از مازندران، از جمله بخشهایی از زیستگاههای نوشهر، برای ایجاد آرامش بیشتر و کاهش تنشهای محیطی دنبال میشود.
عاشقی مرالها تماشاگر نمیخواهد
درست در زمانی که مرالهای نر برای یافتن جفت بانگ سر میدهند، جنگل بیش از همیشه به سکوت نیاز دارد. این تناقض شاید ساده به نظر برسد، اما تمام فلسفه حفاظت در فصل گاوبانگی را میتوان در همین جمله خلاصه کرد؛ **بانگ مرال باید شنیده شود، اما انسان نباید برای شنیدن آن به حیوان نزدیک شود.
ورزاچمر برای مرال یک برنامه گردشگری نیست؛ مرحلهای طبیعی از چرخه حیات است. مرال باید قلمرو خود را پیدا کند، نرها باید با یکدیگر رقابت کنند، جفتها باید شکل بگیرند و نسل آینده در شرایطی متولد شود که کمترین دخالت بیرونی را تجربه کند.
از این منظر، ممنوعیت ورود به برخی زیستگاهها را نباید تقابل با طبیعتگردی دانست. اتفاقاً این محدودیتها برای آن است که طبیعت در زمانی مشخص، فرصت داشته باشد بدون حضور پررنگ انسان مسیر خود را طی کند.
سرشماری علمی نیز اگر با رعایت همین اصل انجام شود، میتواند تصویری دقیقتر از وضعیت مرال در اختیار مدیران و پژوهشگران قرار دهد. دادههای حاصل از بانگ و مشاهده مستقیم زمانی ارزش دارند که رفتار حیوان را تغییر نداده باشند.
در نهایت، حفاظت از مرال تنها مسئولیت محیطبان نیست. گردشگر، عکاس طبیعت، فعال محیط زیست، جامعه محلی، دانشگاه و دستگاه اجرایی هرکدام بخشی از این زنجیره هستند؛ زنجیرهای که اگر یک حلقه آن نادیده گرفته شود، امنیت گونه نیز آسیب خواهد دید.
پاییز که از راه برسد، بانگها در دل جنگل بیشتر شنیده میشوند و «ورزاچمر» به اوج میرسد. شاید زیباترین تصویر از این فصل آن نباشد که انسان در چند متری مرال ایستاده و از آن عکس گرفته است؛ زیباترین تصویر این است که مرال در دوردست، آزاد و بیهراس، در دل جنگل بانگ سر دهد و انسان حتی اگر صدایش را شنید، بداند که باید همانجا بایستد.
اینجا فصل عاشقی مرالهاست؛ ورود انسان، فقط با مجوز و برای حفاظت.
نظرات کاربران