«خورشید» در مسیر فتح بازار برق جهان؛ مهمترین رکوردهای ۲۰۲۶

به گزارش خبرنگار مهر؛ سال ۲۰۲۶ را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ صنعت انرژی خورشیدی دانست. اگر در دهه‌های گذشته توسعه انرژی خورشیدی عمدتاً با اهداف کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و مقابله با تغییرات اقلیمی توجیه می‌شد، اکنون مجموعه‌ای از محرک‌های جدید، از جمله افزایش شتابان تقاضای جهانی برق، توسعه مراکز داده و هوش مصنوعی، گسترش خودروهای برقی، نگرانی‌های ناشی از امنیت عرضه انرژی و رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر فناوری‌های راهبردی، منطق توسعه این صنعت را دگرگون کرده است. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی بیش از آن که یک انتخاب زیست‌محیطی باشد، به بخشی از راهبرد حفظ مزیت رقابتی اقتصادهای بزرگ و تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌های انرژی تبدیل شده است.

این تحول هم‌زمان بر چند روند ساختاری استوار است. کاهش مستمر هزینه تولید برق خورشیدی، افزایش راندمان سلول‌های فتوولتائیک، بلوغ سامانه‌های ذخیره‌سازی مبتنی بر باتری‌های لیتیومی، توسعه اینورترهای هوشمند و سامانه‌های مدیریت انرژی مبتنی بر هوش مصنوعی، محدودیت‌های سنتی این فناوری را تا حد زیادی کاهش داده‌اند. از سوی دیگر، رشد سریع ظرفیت نصب نیروگاه‌های خورشیدی در چین، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و هند، همراه با رقابت فشرده برای توسعه نسل جدید سلول‌های تاندِم سیلیکون و پروسکایت، نشان بیانگر آن است که رقابت جهانی در این حوزه دیگر صرفاً بر میزان سر تولید برق نیست، بلکه زنجیره ارزش فناوری، ظرفیت تولید صنعتی، ذخیره‌سازی انرژی و تسلط بر بازار تجهیزات را نیز در بر می‌گیرد.

در نتیجه، بررسی وضعیت انرژی خورشیدی در سال ۲۰۲۶ صرفاً به معنای مرور روند رشد یک فناوری نوظهور نیست، بلکه تحلیل یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های نظام انرژی جهان به شمار می‌رود که مرز میان سیاست اقلیمی، امنیت انرژی، رقابت ژئوپلیتیکی و توسعه صنعتی را بیش از هر زمان دیگری در هم تنیده است. در چنین بستری، شناخت روندهای حاکم بر بازار جهانی انرژی خورشیدی، نوآوری‌های فناورانه، مزیت‌های اقتصادی و چالش‌های پیش روی این صنعت، برای ارزیابی آینده نظام انرژی و جهت‌گیری سرمایه‌گذاری‌های جهانی اهمیتی بنیادین پیدا می‌کند.

انرژی خورشیدی در مسیر تبدیل شدن به رکن اصلی تولید برق جهان

شتاب توسعه انرژی خورشیدی طی دو سال اخیر، چشم‌انداز بازار جهانی برق را به شکل محسوسی تغییر داده است. برآوردهای مبتنی بر داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که منابع تجدیدپذیر حداکثر تا پایان سال ۲۰۲۶ از زغال‌سنگ به عنوان بزرگ‌ترین منبع تولید برق جهان پیشی خواهند گرفت. در این میان، انرژی خورشیدی موتور اصلی این تحول محسوب می‌شود.

بر اساس برآوردهای صورت گرفته، تولید برق خورشیدی سالانه بیش از ۶۰۰ تراوات‌ساعت افزایش می‌یابد و سهم آن از تولید برق جهان از حدود ۸ درصد در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ خواهد رسید. هم‌زمان کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که مجموع تولید برق خورشیدی و بادی از حدود ۴ هزار تراوات‌ساعت در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۶ هزار تراوات‌ساعت در سال ۲۰۲۶ افزایش خواهد یافت. این روند بیانگر آن است که رقابت میان سوخت‌های فسیلی و انرژی‌های تجدیدپذیر از فضای سیاست‌گذاری عبور کرده و وارد مرحله تحول محسوس و چشمگیر سهم بازار شده است.

رقابت فناورانه، موتور محرک نسل جدید صنعت خورشیدی

پیشرفت فناوری همچنان مهم‌ترین عامل کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری سامانه‌های خورشیدی است. در حالی که بازده سلول‌های سیلیکونی تجاری اکنون به حدود ۲۵ درصد نزدیک شده است، رقابت جهانی برای توسعه نسل جدید سلول‌های تاندِم سیلیکون و پروسکایت همچنان ادامه دارد. بر همین اساس، شرکت چینی «LONGi» در جولای ۲۰۲۶ اعلام کرد که سلول خورشیدی جدید این شرکت به راندمان تبدیل انرژی ۳۵٫۵ درصد دست یافته و رکورد مذکور توسط آزمایشگاه مرجع نصب سیستم خورشیدی اروپا (ESTI) تأیید شده است. هرچند تجاری‌سازی انبوه این فناوری همچنان مهم‌ترین چالش پیش رو محسوب می‌شود، اما این دستاورد مبین آن است که سقف فناوری فتوولتائیک همچنان در حال ارتقا بوده و نسل آینده پنل‌های خورشیدی می‌تواند با سطح بازده بسیار بالاتری وارد بازار شود.

به زعم بسیاری از کارشناسان، این تحول تنها به سلول‌های خورشیدی محدود نیست. پنل‌های با راندمان بالاتر، اینورترهای هوشمند، سامانه‌های مدیریت انرژی مبتنی بر هوش مصنوعی، پایش از راه دور و باتری‌های لیتیومی با عمر طولانی، معماری سامانه‌های خورشیدی را به سمت شبکه‌های هوشمند و خودکار سوق داده‌اند. در نتیجه، تمرکز صنعت از صرف تولید برق به مدیریت هوشمند تولید، ذخیره و مصرف انرژی تغییر یافته است.

چین، اروپا، آمریکا و هند؛ چهار موتور تحول بازار جهانی

بر اساس داده‌های آماری، چین همچنان بازیگر مسلط بازار انرژی خورشیدی جهان است. این کشور در سال ۲۰۲۵ بیش از ۳۱۵ گیگاوات ظرفیت جدید خورشیدی نصب کرد و ظرفیت تجمعی خود را به حدود ۱٫۲ تراوات رساند که حدود دو سوم ظرفیت استقرار یافته جدید جهان را شامل می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد چین طی سال ۲۰۲۶ نیز بین ۱۸۰ تا ۲۴۰ گیگاوات ظرفیت جدید ایجاد خواهد کرد و همچنان بزرگ‌ترین موتور رشد این صنعت باقی خواهد ماند. این سرمایه‌گذاری صرفاً با اهداف اقلیمی صورت نمی‌پذیرد، بلکه بخشی از راهبرد چین برای تأمین برق مورد نیاز مراکز داده، صنایع هوش مصنوعی و خودروهای برقی محسوب می‌شود.

در قاره اروپا نیز روند مشابهی مشاهده می‌شود. تولید برق خورشیدی اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۳۶۹ تراوات‌ساعت رسید و اکنون حدود ۱۳ درصد برق این اتحادیه را تأمین می‌کند. بر همین اساس، سهم انرژی خورشیدی در اروپا از زغال‌سنگ و برق‌آبی فراتر رفته است. اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۳۰ هدف نصب ۶۰۰ گیگاوات ظرفیت خورشیدی را دنبال می‌کند و انتظار می‌رود حدود ۷۰ درصد ظرفیت جدید انرژی‌های تجدیدپذیر این دوره از محل انرژی خورشیدی تأمین شود.

بازار آمریکا نیز با وجود برخی نوسانات سیاستی، همچنان مسیر رشد را حفظ کرده است. داده‌های انجمن صنایع انرژی خورشیدی آمریکا نشان می‌دهد در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، انرژی خورشیدی و سامانه‌های ذخیره‌سازی مجموعاً ۹۱ درصد ظرفیت جدید شبکه برق این کشور را تشکیل داده‌اند. برای نخستین بار در تاریخ نیز تولید برق خورشیدی در ماه می سال ۲۰۲۶ از تولید برق زغال‌سنگ در این کشور پیشی گرفت. این تحول بیانگر آن است که خورشید دیگر یک منبع حاشیه‌ای در شبکه برق آمریکا نیست، بلکه به یکی از منابع پایه تولید برق تبدیل شده است.

در کنار این سه قطب بزرگ جهانی، هند نیز با سرعتی چشمگیر در حال تبدیل شدن به دومین موتور رشد بازار خورشیدی جهان است. ظرفیت نصب‌شده خورشیدی این کشور از کمتر از سه گیگاوات در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۱۱۰ گیگاوات در سال ۲۰۲۵ رسیده و دولت هند برنامه‌ریزی کرده است تا سال ۲۰۳۰ نزدیک به ۳۰۰ گیگاوات ظرفیت جدید تجدیدپذیر ایجاد کند که بخش عمده آن مربوط به انرژی خورشیدی خواهد بود.

مزیت انرژی خورشید؛ پیوند تولید برق با ذخیره‌سازی

یکی از مهم‌ترین تحولات فناورانه سال ۲۰۲۶ را باید در همگرایی انرژی خورشیدی و ذخیره‌سازی انرژی جست‌وجو کرد. محدودیت تاریخی انرژی خورشیدی همواره وابستگی آن به تابش خورشید بوده است، اما توسعه سریع باتری‌های لیتیومی، سامانه‌های مدیریت هوشمند انرژی و کاهش هزینه ذخیره‌سازی این محدودیت را تا حد زیادی برطرف کرده است. باتری‌های جدید ضمن برخورداری از چگالی انرژی بالاتر، عمر عملیاتی طولانی‌تر و راندمان بیشتر، امکان انتقال برق تولیدشده در ساعات اوج تابش به ساعات اوج مصرف را فراهم می‌کنند و نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری شبکه برق مبتنی بر انرژی خورشیدی دارند.

نمونه عملی این تحول را می‌توان در کالیفرنیا مشاهده کرد که در ماه جولای ۲۰۲۶ سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری نزدیک به ۱۳ گیگاوات برق را تنها در یک عصر وارد شبکه کردند و بخش قابل توجهی از تقاضای ساعات اوج مصرف را پوشش دادند. تنها یک روز بعد نیز تولید برق خورشیدی این ایالت به ۲۳ گیگاوات رسید و حدود ۷۲ درصد نیاز برق منطقه را در ساعات بعدازظهر تأمین کرد. این رکوردها نشان می‌دهند که آینده صنعت خورشیدی بیش از آن که به تعداد پنل‌ها وابسته باشد، به ظرفیت ذخیره‌سازی و مدیریت هوشمند شبکه وابسته خواهد بود.

چالش‌هایی که همچنان پابرجاست

با وجود این روند امیدوارکننده، توسعه انرژی خورشیدی همچنان با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری روبه‌رو است. نخستین چالش، ناپایداری ذاتی تولید برق خورشیدی و ضرورت سرمایه‌گذاری هم‌زمان در ذخیره‌سازی و تقویت شبکه انتقال است. افزایش سهم برق خورشیدی بدون توسعه زیرساخت‌های ذخیره‌سازی می‌تواند تعادل شبکه را با مخاطره مواجه کند.

دومین چالش به زنجیره تأمین جهانی بازمی‌گردد. تمرکز بخش عمده تولید سیلیکون، ویفر و تجهیزات فتوولتائیک در چین، وابستگی بسیاری از کشورها را افزایش داده و به یکی از موضوعات مهم رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. سومین چالش نیز تجاری‌سازی فناوری‌های نسل جدید مانند سلول‌های تاندِم سیلیکون و پروسکایت است که باوجود ثبت رکوردهای آزمایشگاهی، هنوز فاصله محسوسی با تولید انبوه اقتصادی دارند.

در نهایت، با بررسی روندهای سال ۲۰۲۶ می‌توان نتیجه گرفت که انرژی خورشیدی از مرحله رشد سریع عبور کرده و وارد فاز تثبیت به عنوان یکی از ارکان اصلی نظام انرژی جهان شده است. پیشرفت فناوری، کاهش هزینه تجهیزات، توسعه ذخیره‌سازی، سیاست‌های اقلیمی و افزایش تقاضای جهانی برق، همگی در یک جهت عمل می‌کنند و جایگاه این فناوری را در سبد انرژی کشورها تقویت می‌سازند.

با این حال، رقابت آینده دیگر صرفاً بر سر نصب پنل‌های بیشتر نخواهد بود. در چنین شرایطی، کشورهایی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند زنجیره کامل ارزش شامل فناوری سلول‌های پیشرفته، ذخیره‌سازی، هوشمندسازی شبکه، تولید تجهیزات و امنیت زنجیره تأمین را به‌صورت یکپارچه توسعه دهند. از این منظر، انرژی خورشیدی در سال ۲۰۲۶ دیگر صرفاً یک فناوری تولید برق نیست، بلکه به یکی از مؤلفه‌های راهبردی رقابت اقتصادی، صنعتی و ژئوپلیتیکی قرن بیست‌ویکم تبدیل شده است.