آزمون بزرگ حفاظت مشارکتی در استان سمنان؛ محیط زیست در چنبره کمبود نیرو

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: حفاظت از عرصه‌های ملی، منابع طبیعی و زیستگاه‌های حیات وحش بدون مشارکت جوامع محلی دشوار است چراکه ساکنان مناطق همجوار منابع طبیعی، نخستین گروهی هستند که با تغییرات و آسیب‌های این عرصه‌ها مواجه می‌شوند و در بسیاری موارد، زندگی و معیشت آنان نیز با این منابع پیوند خورده است.

از این منظر، حفاظت مشارکتی می‌تواند همزمان منافع مردم و حاکمیت را تأمین کند، مردم در حفاظت از منابعی که زندگی و اقتصادشان به آن وابسته است، نقش مستقیم پیدا می‌کنند و از ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی موجود بهره می‌برند و حاکمیت نیز می‌تواند با استفاده از ظرفیت جوامع محلی، بخشی از هزینه‌ها و کمبود نیروی انسانی در حوزه منابع طبیعی و محیط زیست را جبران کند.

سازوکار حفاظت مشارکتی

فاطمه محمدی‌فرد، کارشناس منابع و تسهیل‌گر که نزدیک به دو دهه در حوزه آموزش جوامع محلی استان سمنان فعالیت داشته است، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: حفاظت مشارکتی بخشی از مدیریت مشارکتی است و زمانی محقق می‌شود که مردم، تشکل‌های مدنی، بهره‌برداران، متخصصان و نهادهای مسئول از مرحله شناخت مسئله تا تصمیم‌سازی، اجرا، نظارت و ارزیابی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

وی با بیان اینکه در مدیریت مشارکتی مردم صرفاً مجری تصمیمات نهادها نیستند، افزود: مردم باید به عنوان شریک واقعی در فرایند تصمیم‌گیری شناخته شوند و دیدگاه‌ها، تجربه‌ها و دانش بومی آنان اثر مشخص و قابل سنجشی در تصمیمات داشته باشد.

این تسهیل‌گر آموزش جوامع محلی ادامه داد: برای تحقق این رویکرد ابتدا باید مسئله و ذی‌نفعان آن به درستی شناسایی شوند، سپس حدود اختیارات، نقش، مسئولیت و سهم هر یک از طرف‌ها به صورت شفاف مشخص شود.

محمدی‌فرد با تأکید بر ضرورت دسترسی ذی‌نفعان به اطلاعات و داده‌های مورد نیاز، تصریح کرد: مشارکت بدون آگاهی و شفافیت نمی‌تواند به تصمیم‌گیری مؤثر منجر شود.

وی خاطرنشان کرد: مشارکت نباید محدود به برگزاری جلسات مقطعی و دریافت نظرهای تشریفاتی باشد، بلکه باید از طریق سازوکارهای دائمی و قانونی استمرار پیدا کند و برای ثبت پیشنهادها، بررسی دیدگاه‌ها و اعلام نظر مسئولان نیز روند مشخصی وجود داشته باشد.

بایدها و نبایدهای موفقیت حفاظت مشارکتی

محمدی‌فرد همچنین با اشاره به حوزه حفاظت از آب، محیط زیست و منابع طبیعی گفت: موفقیت زمانی حاصل می‌شود که جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد از ابتدا در تعریف مسئله، تعیین اولویت‌ها، تصمیم‌گیری، اجرا و پایش حضور داشته باشند، نه اینکه پس از اتخاذ تصمیم صرفاً برای همکاری دعوت شوند.

وی با بیان اینکه مدیریت مشارکتی یک برنامه کوتاه‌مدت یا اقدام تبلیغاتی نیست، ابراز کرد: مدیریت مشارکتی شیوه‌ای از حکمرانی است که بر شفافیت، اعتماد، مسئولیت‌پذیری، گفتگو و تقسیم واقعی نقش‌ها استوار می‌شود.

این تسهیل‌گر آموزش جوامع محلی افزود: هرجا مردم از مخاطب تصمیمات به شریک تصمیم‌سازی تبدیل شوند، حفاظت از منابع نیز پایدارتر، عادلانه‌تر و مؤثرتر خواهد بود.

ظرفیت‌های حفاظت مشارکتی در سمنان

در استان سمنان، پارک ملی صیدوا در مهدیشهر، پارک ملی کویر در گرمسار، زیست‌کره توران در شاهرود که از زیستگاه‌های مهم یوزپلنگ آسیایی به شمار می‌رود و همچنین کوهستان شاهوار در شاهرود، از جمله عرصه‌هایی هستند که ظرفیت اجرای طرح‌های حفاظت مشارکتی با حضور جوامع محلی را دارند.

طرح‌های حفاظت مشارکتی در ابر، صیدوا و توران شاهرود به صورت مقطعی اجرا شده‌اند و در میان این تجربه‌ها، طرح مشارکتی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در توران شاهرود از سوی مسئولان محیط زیست به عنوان یکی از تجربه‌های مهم مطرح شده است؛ طرحی که با مشارکت بخش خصوصی در جنوب شاهرود در حال اجراست و برای ارزیابی کامل نتایج آن به زمان بیشتری نیاز است.

نگاه محیط زیست به حفاظت مشارکتی

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان در گفتگو با خبرنگار مهر، حفاظت مشارکتی را اقدامی مثبت ارزیابی کرد و گفت: حفاظت از گونه‌های ارزشمند استان سمنان مانند یوزپلنگ و کل و بز که گاهی در شهرهایی مانند شاهرود مشاهده می‌شوند، اهمیت زیادی دارد.

سعید یوسف‌پور با بیان اینکه سمنان استانی خشک محسوب می‌شود، افزود: خشکسالی‌های سال‌های اخیر و تغییرات اقلیمی موجب کاهش بخشی از منابع آب و مواد غذایی در دسترس حیات وحش شده است. از سوی دیگر، توسعه ناپایدار و برخی دست‌اندازی‌ها در محیط زیست نیز در مواردی به زیستگاه‌ها آسیب زده است.

وی ادامه داد: تلاش محیط زیست این است که همه ظرفیت‌ها برای حفاظت بیشتر و بهتر از عرصه‌های طبیعی و حیات وحش پای کار بیایند.

تجربه حفاظت مشارکتی در شاهرود

گلچهره محمدی، کنشگر مدنی و فعال محیط زیست در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به حفاظت مشارکتی از عرصه‌های ملی در استان سمنان اظهار کرد: شاهوار یک زیستگاه باارزش حیات وحش و دارای حساسیت اکولوژیک است و گونه‌هایی مانند قوچ و میش، کل و بز، خرس، گراز، پلنگ و انواع پرندگان از جمله کبک دری در آن مشاهده می‌شوند.

محمدی ادامه داد: شاهوار از نظر اکوسیستم، تنوع زیستی، ارزش زیبایی‌شناختی، تأمین آب، حفظ جمعیت طعمه‌ها و پوشش گیاهی ارزشمند است و از گربه‌سانان نیز گونه‌هایی مانند پلنگ، گربه وحشی و گربه جنگلی در این منطقه وجود دارند.

این فعال محیط زیست با اشاره به نقش مردم در صیانت از عرصه‌های طبیعی شهرستان شاهرود گفت: مردم این شهرستان طی مبارزه‌ای ۱۵ ساله برای صیانت از اکوسیستم شاهوار، نقش برجسته‌ای در حفاظت از این عرصه ایفا کرده‌اند.

وی افزود: پیش از شاهوار نیز مردم در فراهم شدن بستر ثبت جهانی جنگل هیرکانی ابر نقش داشتند.

قرارداد حفاظت مشارکتی یوز در توران

یکی از تجربه‌های جدید حفاظت مشارکتی در استان سمنان، قرارداد حفاظت مشارکتی از یوزپلنگ آسیایی در توران شاهرود است؛ قراردادی که برای نخستین بار در کشور منعقد شد و آذرماه سال ۱۴۰۳ به امضا رسید.

محمدرضا بخشی، کارشناس محیط زیست در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: حفاظت مشارکتی، به‌ویژه در طرح‌هایی مانند حفاظت از یوزپلنگ که نیازمند هزینه، تجهیزات و نیروی انسانی قابل توجه است، دیگر صرفاً یک انتخاب نیست؛ چراکه محیط زیست به تنهایی توان حفاظت از همه عرصه‌هایی مانند صیدوا، ابر و توران را ندارد.

وی با اشاره به پروژه حفاظت مشارکتی یوزپلنگ در توران شاهرود در سال ۱۴۰۳ افزود: بخش خصوصی بخشی از امکاناتی را که محیط زیست با کمبود آنها مواجه بود، از جمله خودرو، نیرو و تجهیزات حفاظتی، وارد میدان کرد.

بخشی ادامه داد: در توافق انجام‌شده میان دولت و بخش خصوصی، آماده‌سازی زیستگاه از نظر طعمه و منابع آبی نیز به بخش خصوصی واگذار شد و بخشی از محدوده توران در قالب این قرارداد تحت پوشش قرار گرفت.

وی در ادامه، یکی از چالش‌های حفاظت مشارکتی در استان سمنان را نحوه مشارکت جوامع محلی دانست و بر ضرورت توجه بیشتر به نقش مردم بومی در طرح‌های حفاظت مشارکتی تأکید کرد.

مخاطرات و ظرفیت کمک‌های مردمی

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان با اشاره به مخاطرات ورود نادرست و نابجا به عرصه‌های طبیعی اظهار کرد: برخی مداخلات ناآگاهانه می‌تواند برای حیات وحش آسیب‌زا باشد و به همین دلیل اقدامات حفاظتی باید با نظر کارشناسان انجام شود.

یوسف‌پور با اشاره به گستردگی جغرافیایی استان سمنان و محدودیت توان حاکمیت در حفاظت از عرصه‌های طبیعی، گفت: یکی از دلایل اجرای طرح‌های مشارکتی در استان، همین گستردگی عرصه‌ها و محدودیت امکانات است.

وی با بیان اینکه کمبود نیروی انسانی در محیط زیست استان سمنان جدی است، افزود: تعداد بازنشستگان در سال‌های اخیر به مراتب بیشتر از نیروهای جذب‌شده بوده و این مسئله شرایط حفاظت را دشوارتر کرده است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان با اشاره به نقش سازمان‌های مردم‌نهاد گفت: در استان سمنان سمن‌های فعال عملکرد خوبی دارند و بازوی مؤثری در جلوگیری از دست‌اندازی، تخریب و شکار غیرمجاز محسوب می‌شوند.

یوسف‌پور تأکید کرد: انتظار محیط زیست این است که مردم همراهی بیشتری داشته باشند؛ چه در قالب مسئولیت مدنی و اجتماعی و تأمین هزینه‌های حفاظت و چه در قالب طرح‌های مشارکت حفاظتی با جوامع محلی و بومی.

وی افزود: حفظ محیط زیست استان سمنان به دلیل گستردگی عرصه‌های طبیعی دشوار است و به همین دلیل حفاظت مشارکتی با حضور مردم اهمیت ویژه‌ای دارد.

کمبود امکانات؛ چالش حفاظت از عرصه‌های گسترده

کمبود نیروی انسانی و تجهیزات از جمله چالش‌های مهم حفاظت محیط زیست استان سمنان است؛ استانی که بخش قابل توجهی از عرصه‌های طبیعی کشور را در خود جای داده است.

استان سمنان طی سال‌های گذشته تجربه‌های مختلفی از مشارکت مردم و بخش خصوصی در حفاظت از عرصه‌های طبیعی داشته است؛ از جنگل ابر و توران گرفته تا شاهوار و صیدوا. تجربه‌هایی که نشان می‌دهد حفاظت از منابع طبیعی صرفاً با اتکا به نیرو و امکانات دولتی امکان‌پذیر نیست و مشارکت واقعی جوامع محلی می‌تواند به یکی از ارکان مهم حفاظت پایدار تبدیل شود.

با این حال، میزان موفقیت این رویکرد به چگونگی طراحی قراردادها، سهم و نقش مردم بومی، شفافیت اطلاعات، نظارت دستگاه‌های مسئول و استمرار مشارکت بستگی دارد؛ موضوعی که می‌تواند تعیین‌کننده مسیر آینده حفاظت مشارکتی در استان سمنان باشد.